داشتند كه در زير آن كينه بود و ما بر ايشان حلمى ظاهر كرديم كه در زير آن غضب بود . ما به ايشان عهد و امان و حلم فروختيم و ايشان به ما اطاعت و انقياد فروختند . اگر ما ايشان را از آنچ از ما خريده‌اند يعنى امان و حلم منع كنيم ، ايشان نيز آنچه از ايشان خريده‌ايم و آن مطاوعت است از ما منع كنند . و اگر ما نقض كنيم ، ايشان نيز نقض عهد كنند . و در دست هرآدمى شمشيرىست كه وقت فرصت آن را كار فرمايد . . . حاصل اين سخن آن است كه دشمن را به حلم و رفق و تانى و مدارا در قيد تصرف و تسخير توان آورد نه به استعجال و بىصبرى . . . حزم راست‌ترين رايهاست و غفلت ورزيدن از كيد دشمن ، زيان‌كارترين دشمنان است ، هركس كه از حيلت كردن و تدبير انديشيدن در كارها تقاعد كند و بنشيند ، يعنى ترك حيلت و تدبير كند ، سختيهاى روزگار او را كه نشسته باشد برخيزاند و به تدبير مشغول گرداند . . . هركس كه راى او ضعيف باشد ، خصم او قوى گردد . . . هركس كه به رأى خويشتن معجب باشد ، يعنى انديشهء خود را پسنديده دارد و با عقلا مشورت نكند ، دشمنان بر او غالب شوند . . . » « 1 » روحى انارجانى در رسالهء خود فصل نهم ( در اوضاع سپاهيان ) نخست از خصوصيات سپاهيان دلير و كاردان سخن مىگويد و صفات و خصال نيك آنان را برمىشمرد و مىگويد چنين سربازى « تشنهء شربت شهادت باشد تا دمار از روزگار مخالف بىكردار برآورد نه آنكه در روز سان ، اسب پيش جهاند و در روز جنگ به عقب دواند و در بزم نيزه بازد و در رزم سپر اندازد ، و در وقت مواجب پيش خيزد و در روز كارزار به عقب گريزد و بدگهران . . . را آرزوى زين مرصع و نقره و مطلا كردن و اسب به دو سوار شدن و هيكل مرصع و گردن‌بند قجرى بر اسب بستن و دست و پاى اسب را حنا نهادن و با عدم جلادت نيزه باختن و قيقاچ انداختن و با وجود بىحظى و دانش ، به تقليد جلودار ساده نگاه داشتن . . . و پوست پلنگ بر پشت بر بالاى برگستوان بستن و با كمال عجز قصد دلاورى نموده . . . به جهت خودنمايى به كدخدايان عاجز . . . تير انداختن و بعنف و بدنفسى همه‌شب ازيشان مرغ بريان خواستن . . . بر اسب كج نشستن و دست بر كمر زدن و تاج به سر كج نهادن . . . به غايت كريه مىباشد . » « 2 » حيله‌هاى جنگى ابن خلدون در جلد اول كتاب خود مىنويسد كه هرچند شمارهء جنگ‌آوران و طرز بسيج آنان و نوع سلاحها ، در پيروزى بر دشمن تأثير فراوان دارد ، ليكن از تأثير حوادث و اتفاقات و حيله‌هاى جنگى در حصول پيروزى نمىتوان غافل شد . از جمله حيله‌هاى جنگى نشر اخبار وحشت‌آور و تحريك‌آميز است كه سبب مىشود دشمن روحيهء خود را ببازد . پيشواى اسلام مىفرمايد : « جنگ فريبكارى است . » « 3 » ديگر از تدابير جنگى ، دست يافتن به مناطق مرتفع و جاهاى بلند است كه از آنجا بر سر

--> ( 1 ) . دستور الكاتب ، پيشين ، ج 1 ، جزء 2 ، ص 208 و 214 . ( 2 ) . فرهنگ ايران‌زمين ، ج 2 ، رسالهء روحى ، باهتمام سعيد نفيسى ، ص 352 . ( 3 ) . مقدمهء ابن خلدون ، پيشين ، ج 1 ، ص 549 به بعد .